VTS-də keyfiyyəti idarəetmə mexanizmləri (tezislər)

Dünyada mövcud təhsil sistemlərində əsasən obyektiv xarakter daşıyan ciddi problemlər əmələ gəlib. Təhsildə istehlak olunmalı informasiyanın həcmi[2] həndəsi silsilə ilə artır, nəticədə təhsilin keyfiyyəti aşağı düşür. Təhsil sistemləri sosial instituların müasir tələblərini ödəmir, ya da natamam ödəyir. Bu problemləri törədən 3 əsas prosesi qeyd etmək istərdik:

Dünyanın inkişaf etmiş ölkələri bu proseslərin yaxın gələcəkdə yaradacağı problemləri görərək, öz milli təhsil sistemlərində islahatlar həyata keçirməyə başladılar[4] . Bu islahatlar mərhələli, qeyri-inqilabi formada həyata keçirilir və Ənənəvi Təhsil Sisteminin müxtəlif komponentlərini[5] əhatə edirdi. Əsəsən təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün nəzərdə tutulan bu islahatlar bəzi ölkələrdə nəticəsiz oldu, bəzilərində isə əks nəticələrə gətirib çıxardı.

Təhsilin keyfiyyətini yüksəlimək üçün ƏTS komponentlərinin ekstensiv surətdə inkişaf etdirilməsi[6] , istehlak olunan informasiyanın differensasiyası[7] və ya inteqrasiyası[8] , ƏTS-i reanimasiya etmək üçün İKT-nin tətbiqi[9] və s. müvəqqəti olaraq bəzi problemləri həll etsədə, ümumilikdə mövcud və gözlənilən problemləri həll etmək iqtidarında deyil.

Kağız və digər analoq informasiya daşıyıcıları əsasında yaradılmış Ənənəvi Təhsil Sistemləri cəmiyyətin keyfiyyət tələb sifarişlərini yerinə yetirmək iqtidarında deyil. Bu problemin yeganə həlli təhsilin virtuallaşması – Virtual Təhsil Sisteminin yaradılmasıdır. Amma bu zaman nəzərə alınmalı ən vacib məqamlar aşağıdakıdır:

Bu məqalənin 2-ci hissəsində təhsilin keyfiyyətilə bağlı əsas problemlər sadalanır, 3-cü hissədə isə bu problemlərin VTS vasitəsilə həll edilməsi mexanizmləri göstərilir. Ciddi tədqiqat tələb edən bu mövzunun bir məqalə çərçivəsində tam açıqlanması qeyri-mümkün olduğu üçün, məqalənin növbəti hissələri tezislər şəkilində göstərilib.
VTS bağlı görülmüş işlər, tədqiqatlar haqqında daha geniş məlumatları http://www.tusi.biz saytının uyğun bölmələrindən əldə edə bilərsiz.

2. Ənənəvi Təhsil Sistemində (ƏTS) keyfiyyət problemi

Aşağıda göstərilənlər təhsilin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərən əsas problemlərdir:

Sadalanan problemləri ƏTS-də mövcud metodlarla həll etmək qeyri-mümkündür. Məqalənin qarşıdakı bölməsində bu problemləri həlli etmək iqtidarında olan Virtual Təhsil Sistemindəki keyfiyyəti idarəetmə mexanizmlərinin vasitəsilə burada göstərilən problemlərin həlli ilə bağlı tezislər yerləşdirilib.

3. Virtual Təhsil Sistemində (VTS) keyfiyyəti idarəetmə mexanizmləri

Sonda onu da qeyd etmək istərdim ki, ADPU-da VTS komponentlərinin tədqiqi, müxtəlif layihələrin hazırlanması, kompleks sistemlərin yaradılması istiqamətində son 2 ildə müəyyən işlər görülməşdür.
VTS layihəsi üzrə “Təhsildə Yoxlama, Qiymətləndirmə və Keçid Sistemi (TYQKS)” kompleks sisteminin növbəti versiyası olan, 2007-ci ildən ADPU-da istismar olunan VTS-TEST-in yaradılmasını və paralel aparılan tədqiqiqat işlərimizi dəstəklədiyi üçün, universitetimizin rektoru professor Yusif Məmmədova öz səmimi təşəkkürümü bildirmək istərdim.
Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm.

4. Ədəbiyyat

[1] Başqa sözlə yüksək təhsil texnologiyalarının yaradılmasında.

[2] 80-ci illərin əvvəllərində aparılmış təqribi hesablamalara görə, hər 15 ildən bir yeni texniki sistemlər sinfi yaranır, bu sistemləri yaratmaq üçün lazım olan informasiya toplusu isə hər 8 ildən bir ikiqat artır. «Автоматизация поискового конструирования: (Искуственный интеллект в машинном проектировании)»//Под ред. А.И.Половинкина, М., 1981.

[3] İKT-lə bağlı, 30-40-cı illərdəki işlər elmi-ekspremental xarakter daşıyırdı.

[4] Keçmiş SSRİ-də belə islahatlar 70-ci ilin ortalarına təsadüf edir. Bu islahatlar mövcud təhsil sistemini arzuolunmaz şəkildə “deformasiya” edərək, problemləri həll edə bilmədi. SSRİ kimi böyük bir dövlətin çökməsinin səbəbləri arasında təhsil sisteminin öz “payı” var.

[5] Bunlar təhsilin əsas komponentlərində: təlim/tədris, yoxlama/qiymətləndirmə/keçid, pedaqoji kadrların hazırlanması/ixtisasının dəyişdirilməsi/attestasiya, təhsil iqtisadiyyatı (müəssisələrin maliyyələşdirilməsi, pedaqoqların əməklərinin qiymətləndirilməsi, sosial sifarişlərin yerinə yerinə yetirilməsi), elmi araşdırmaların dövlət və özəl sektor tərəfindən dəstəklənməsi, təhsilə yardım məqsədi güdən vergi sisteminin yaradılması və s. (daha geniş http://soft.tusi.biz/ts_general/azl/kitabxana/article/art-10.htm sənədində)

[6] Pedaqoji kadrların sayının artılılması, auditoriyadakı öyrənənlərin sayının azaldılması, pedaqoqların dərs yükünün azaldılması və s.

[7] Orta təhsil pilləsində ixtisaslaşmış siniflərin yaradılması bir çox fənlər üçün nəzərdə tutulmuş zəruri dərs yükünün azalmasına səbəb olmuş və bu da öz növbəsində “funksional savadsız”lığın yüksəlməsinə səbəb olmuşdur. Məsələn, 1978-ci ildə “Krisçen Sayens Monitor” sorğular əsasında, ABŞ-da 23 milyon “funksional savadsız”ın olmasını elan etdi.

[8] Fərqli informasiyaların inteqrasiyası isə yalnız bugünün tələblərinə “cavab” verən fənn/ixtisasların yaranmasına bu isə yaxın gələcəkdə yeni problemlərin yaranmasına səbəb olur.

[9] Məsələn, distant təhsil zaman və məkanla bağlı təhsil problemlərini bu və ya digər formada həll etsədə, keyfiyyətin yüksəlməsinə yardım edə bilmədi.

[10] Bizim halda ƏTS-in

[11] İKT əsasında yaradılacaq sistemə (Virtual Təhsil Sisteminə)

[12] Məsələn, informasiyanın elektron variantında analiz mexanizmləri realizə olunmayıbsa (PDF, DJVU formatı), onun kağız variantından çox cüzi üstünlüklərlə fərqlənir və gözlərdə problemlər yarada bilər.

[13] Müəllimin öhdəsinə buraxılır

[14] Müəllim daha dəqiq, məsələn 100 ballıq şkala ilə qiymətləndirmə mexanizmlərinə malik deyil.

[15] Təhsil müəssisəsinin maliyyələşdirilməsi meyarlarının subyektiv xarakter daşıması.

[16] Tədris yükü, Staj, elmi/pedaqoji ad və s. ƏTS-də istifadə olunan əsas qiymətləndirmə parametrləri kimi istifadə olunur.

[17] Orta/ali məktəblərdə imtahanları, ali məktəbə qəbul imtahanları, təhsilin bakalavr, maqist, doktorantura pillələrinə keçmək üçün nəzərdə tutulmuş imtahanlar.

[18] Çünkü nəzarət (imtahan) bütün mövzuları deyil, təsadüfü seçilmiş mövzuları əhatə edir.

[19] Qlobal Search Library Analiz - Qlobal Axtarış, Kitabxana, Analiz

[20] Məsələn, “Pedaqoji nəticələrə görə, əmək haqqının hesblanması”, “Təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsi”, “Pedaqoji kadrların attestasiyası”, “Təhsil strukturlarının fəaliyyətlərinin analizi” və d. alt-sistemlər hesablama parametrlərini bu bazadan götürəcək. (TAİS)